ABŞ-də niyə piylənmə bu qədər yayılıb? Səbəblərin arxasında nə dayanır?

ABŞ dünyada piylənmənin geniş yayıldığı ölkələrdən biri kimi tanınır. Böyük porsiyalar, fast-food mədəniyyəti, hərəkətsiz həyat tərzi və şəkərli içkilər bu mövzuda tez-tez müzakirə olunur. Lakin problem yalnız insanın nə qədər yeməsi ilə izah edilə bilməz. İnkishaf.az saytının araşdırmasına əsasən, piylənmənin yayılmasına qidalanma, fiziki aktivlik, sosial mühit, gəlir səviyyəsi və digər amillərin birgə təsiri ola bilər.

Fast-food mədəniyyəti

ABŞ-də burger, pizza, qızardılmış toyuq və digər hazır yeməklər geniş yayılıb. Bu qidalar çox vaxt yüksək kalorili olur və böyük porsiyalarda təqdim edilə bilər.

Fast-food restoranlarının geniş yayılması bəzi insanlar üçün sürətli və rahat qidalanmanı asanlaşdırır.

Böyük porsiyalar

ABŞ-də bəzi restoran və fast-food şəbəkələrində böyük porsiyalar uzun müddətdir istehlak mədəniyyətinin bir hissəsidir.

Porsiyanın böyüməsi insanın fərqinə varmadan daha çox kalori qəbul etməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə tez-tez çöldə yemək yeyən insanlar üçün bu amil əhəmiyyət daşıya bilər.

Şəkərli içkilər

Qazlı içkilər, enerji içkiləri və digər şəkərli içkilər əlavə kalorilərin əsas mənbələrindən biri ola bilər.

Bu içkilərin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, insan onları içərkən bəzən yeməkdə olduğu qədər toxluq hiss etməyə bilər. Nəticədə gün ərzində qəbul edilən ümumi enerji arta bilər.

Hərəkətsiz həyat tərzi

Piylənmənin yayılmasında yalnız qidalanma deyil, fiziki aktivliyin azlığı da rol oynayır.

Müasir həyat tərzində insanlar uzun müddət kompüter və telefon qarşısında otura, avtomobildən daha çox istifadə edə və gündəlik fəaliyyət zamanı daha az hərəkət edə bilərlər.

ABŞ-də avtomobildən geniş istifadə

Bir çox ABŞ şəhərlərində gündəlik həyat avtomobillə hərəkət üzərində qurulub. Bu isə bəzi ərazilərdə piyada getmək və ya velosipeddən istifadə etmək imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Təbii ki, ABŞ-nin bütün şəhərləri eyni deyil. Bəzi şəhərlərdə ictimai nəqliyyat və piyada infrastrukturu daha inkişaf etmişdir.

Sağlam qidaya çıxış məsələsi

Bəzi bölgələrdə təzə meyvə, tərəvəz və digər sağlam qidalara çıxış daha məhdud ola bilər. Xüsusilə aşağı gəlirli ərazilərdə ucuz və yüksək kalorili qidalar daha əlçatan seçimə çevrilə bilər.

Bu vəziyyət bəzən “food desert”, yəni sağlam və münasib qiymətli qidaya çıxışın məhdud olduğu ərazilərlə əlaqələndirilir.

Stress və yuxu

Stress, yuxu çatışmazlığı və gündəlik həyatın nizamsızlığı da çəkiyə təsir göstərə bilər. Yuxunun kifayət qədər olmaması iştaha və qida seçiminə təsir edən bioloji mexanizmlərlə əlaqələndirilir.

Stress zamanı bəzi insanlar daha çox və ya daha yüksək kalorili qidalara üstünlük verə bilərlər.

Genetika da rol oynayır

Piylənmə yalnız insanın iradəsi və ya qidalanması ilə bağlı deyil. Genetik faktorlar da insanın bədən çəkisinə və enerji mübadiləsinə təsir göstərə bilər.

Bundan başqa, istifadə olunan bəzi dərmanlar və müəyyən tibbi vəziyyətlər də çəki artımına təsir edə bilər.

Problem yalnız fərdin seçimi deyil

Piylənməyə yalnız “insan çox yeyir və az hərəkət edir” kimi yanaşmaq problemin mürəkkəbliyini nəzərə almır.

Qidanın qiyməti, reklamlar, iş rejimi, şəhər infrastrukturu, ailə vərdişləri, sosial-iqtisadi vəziyyət və sağlam qidaya çıxış kimi amillər insanın gündəlik seçimlərinə təsir göstərə bilər.

Nəticə

ABŞ-də piylənmənin geniş yayılması bir səbəblə izah edilə bilməz. Yüksək kalorili qidaların əlçatanlığı, böyük porsiyalar, şəkərli içkilər, fiziki aktivliyin azalması, sosial-iqtisadi amillər, stress, yuxu və genetika bu problemin formalaşmasında müxtəlif səviyyələrdə rol oynaya bilər.

Buna görə piylənmə yalnız fərdi məsələ deyil, həm də ictimai sağlamlıq məsələsi kimi araşdırılır. Sağlam qidaya çıxışın yaxşılaşdırılması, fiziki aktivlik üçün imkanların artırılması və düzgün qidalanma haqqında maarifləndirmə bu problemin qarşısının alınmasında mühüm istiqamətlər hesab olunur.

Humay Cəfərova